Umowa o pracę – czy wiesz, co ją charakteryzuje?

Mimo że wielu ekspertów twierdzi, iż rynek pracy to wciąż jeszcze rynek pracownika, wcale nie jest tak łatwo znaleźć pracę ze stabilnym zatrudnieniem. Mam tu na myśli nie tylko ciepłą posadkę w firmie o ugruntowanej pozycji i dużej rozpoznawalności, ale też zatrudnienie na właściwej podstawie – na podstawie umowy o pracę. Wielu przedsiębiorców nadal bowiem ukrywa realne nawiązanie stosunku pracy pod płaszczykiem umowy zlecenia, wymusza założenie działalności gospodarczej, by nawiązać z pracownikiem umowę B2B lub ucieka się do jeszcze nikczemniejszych zachowań i nie zawiera żadnej umowy z osobami rzeczywiście wykonującymi pracę.

Co z tym można zrobić?

Zacznijmy od początku, czyli od ustalenia, kiedy możemy uznać, że z danym przedsiębiorcą łączy nas stosunek pracy. Dla stosunku pracy charakterystyczne jest:

• praca pod kierownictwem pracodawcy, według jego wskazówek, za pomocą narzędzi przez niego udostępnionych,
• praca w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę, lub na które pracodawca wyraził zgodę w przypadku pracy zdalnej,
• praca w ramach czasowych wyznaczonych przez pracodawcę,
• odpłatność za wykonane czynności.

Ponadto, pracodawca bierze na siebie ryzyko gospodarcze i finansowe, że praca wykonana przez pracownika będzie wykonana prawidłowo, a pracownik zobowiązuje się do osobistego i starannego wykonywania powierzonych obowiązków.

Czy w Twoim przypadku występują te cechy, mimo formalnie innej formy współpracy? Chcesz w sposób właściwy uregulować tę kwestię?

Jeśli na te pytania Twoja odpowiedź jest twierdząca, w pierwszej kolejności porozmawiaj z pracodawcą. Choć niewielki, to jednak istnieje cień szansy, iż nie zdaje sobie on sprawy z faktu, że zaproponował Ci błędną formę współpracy.

W przypadku, gdy rozmowy nie przyniosą oczekiwanego skutku, możesz wystąpić z pozwem do tzw. Sądu pracy, czyli wydziału pracy i ubezpieczeń społecznych przy odpowiednim sądzie rejonowym, o ustalenie istnienia stosunku pracy między Tobą a pracodawcą. W pozwie, poza podstawowymi danymi, jak właściwe oznaczenie sądu, dane Twoje i pracodawcy, należy wskazać od kiedy faktyczny stosunek pracy trwa oraz w jaki sposób znajduje on swój wyraz. Zastanów się też, czy możesz powołać na świadków kolegów i koleżanki z pracy, jakie dowody możesz już teraz zabezpieczyć (maile, notatki służbowe?...), a jaką dokumentację potwierdzającą Twoją obecność i wykonywanie zadań zbiera pracodawca. Przed sądem musisz wykazać, że relacja jaka łączy Cię z pracodawcą, jest rzeczywiście relacją, która powinna mieć swoje oparcie w umowie o pracę.

Warto tu orzeczenie Sądu Najwyższego z 18 września 2019 r. wydane w sprawie o sygn. akt: I PK 142/18, w którym Sąd Najwyższy wskazał m.in., że decydujące znaczenie w definicji stosunku pracy (art. 22 § 1 k.p.) ma dyspozycyjność pracownika i jego podporządkowanie kierownictwu pracodawcy – podporządkowanie to pozwala na odróżnienie stosunku pracy (np. umowy o pracę) od stosunku cywilnego (np. umowy o świadczenie usług, umowy zlecenia). Z kolei, w wyroku z 23 stycznia 2018 r., w sprawie o sygn. akt: II PK 333/16 Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na maskowanie umowy o pracę na okres próbny pod umową zlecenia. Sąd Najwyższy wyraził się jasno: Umowa zlecenia zawarta na okres poprzedzający bezpośrednio datę zawarcia umowy o pracę w celu oceny przydatności pracownika do pracy (tzw. zlecenie na próbę), na podstawie której pracownik wykonywał obowiązki identyczne z realizowanymi następnie po zawarciu umowy o pracę, jest umową o pracę na okres próbny (art. 25 § 2 k.p.).

Co się stanie, jeśli tego nie zrobisz?

Cóż, jeśli nie przeszkadza Ci aktualna forma współpracy z pracodawcą, choćby dlatego, że Ty też czerpiesz z tego benefity (wyższe wypłacane wynagrodzenie z uwagi na brak opłacania wszystkich składek przez pracodawcę, z reguły możliwość natychmiastowego zerwania współpracy), to oczywiście, poza wyjątkowymi sytuacjami taka forma może nadal trwać. Pamiętaj jednak, że tym samym rezygnujesz z uprawnień, jakie przysługiwałyby Ci, jeśli ustalono by właściwą formę zatrudnienia, a więc płatne urlopy, ochrona przed zwolnieniem w razie choroby, macierzyństwa lub wieku przedemerytalnego i wiele innych. Pracodawca nie zawsze ma obowiązek opłacania za Ciebie składek społecznych, co może wpłynąć na wysokość Twojej przyszłej emerytury. Wybór jednak należy do Ciebie. Chyba, że…

Tak, jest jedno „ale”. W razie kontroli pracodawcy przez ZUS lub PIP może dojść do ustalenia, że pracodawca stosuje niewłaściwą praktykę zatrudniania pracowników na podstawie innego stosunku, niż stosunek pracy, choć w rzeczywistości taki właśnie go łączy z zatrudnianymi osobami. Wówczas instytucje te również mogą zainicjować postępowanie sądowe mające na celu właściwe, zgodne z rzeczywistością ustalenie zatrudnienia.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są podstawowe cechy umowy o pracę?

Umowa o pracę charakteryzuje się pracą pod kierownictwem pracodawcy, w miejscu i czasie przez niego wyznaczonym, za pomocą udostępnionych przez pracodawcę narzędzi, a także odpłatnością za wykonane czynności.

Jak mogę ustalić, czy powinienem mieć umowę o pracę zamiast zlecenia lub B2B?

Jeśli pracujesz pod kierownictwem, w wyznaczonych godzinach i miejscu, musisz stosować się do poleceń przełożonego lub szefa, to właściwą podstawą zatrudnienia jest dla Ciebie umowa o pracę.

Co mogę zrobić, gdy pracodawca ukrywa stosunek pracy pod umową zlecenia?

Jeśli pracodawca nie chce zmienić Twojej podstawy zatrudnienia, możesz złożyć pozew do sądu pracy o ustalenie istnienia stosunku pracy.

Jakie uprawnienia tracę, jeśli pracuję na podstawie innego stosunku prawnego?

Bez umowy o pracę tracisz prawo do płatnych urlopów, ochrony przed zwolnieniem w czasie choroby, ciąży czy w wieku przedemerytalnym. Pracodawca może też nie opłacać pełnych składek, co wpłynie na Twoją przyszłą emeryturę.

Czy ZUS lub PIP mogą doprowadzić do ustalenia umowy o pracę?

Tak. Podczas kontroli ZUS lub PIP mogą stwierdzić, że pracodawca zatrudnia pracowników na niewłaściwej podstawie prawnej i skierować sprawę do sądu celem ustalenia istnienia stosunku pracy.