Praca w godzinach nadliczbowych – to musisz wiedzieć

Określenie czasu pracy to jedna z podstaw w zatrudnieniu. Co jednak w przypadku, gdy zachodzi potrzeba pracy ponad dzienny limit godzin?

Czym są godziny nadliczbowe?

Zacznijmy od podstaw.

Praca w godzinach nadliczbowych, czyli tzw. nadgodziny, to praca wykonywana na zlecenie pracodawcy ponad obowiązujące normy czasu pracy (czyli zazwyczaj ponad 8 godzin na dobę i 40 godzin w przeciętnym pięciodniowym tygodniu pracy), lub ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z zastosowanego systemu i rozkładu czasu pracy.

Nadgodziny mogą być zlecone w dwóch przypadkach:

1) gdy prowadzona jest akcja ratunkowa dotycząca zdrowia lub życia, środowiska lub mienia pracodawcy,

2) gdy uzasadniają to szczególne potrzeby pracodawcy – czyli, gdy istnieje konieczność zareagowania na nagłe zdarzenie.

Ograniczenia w zlecaniu nadgodzin

Przy zlecaniu nadgodzin należy mieć na uwadze ograniczenia dotyczące ilości godzin nadliczbowych oraz sytuacji poszczególnych pracowników.

Zasadniczo pracodawca, w razie wystąpienia szczególnych potrzeb, może zlecić pracownikowi nie więcej niż 150 nadliczbowych godzin rocznie. Układ zbiorowy pracy, regulamin pracy lub umowa o pracę mogą przewidywać niższe limity. Natomiast, w przypadku prowadzenia akcji ratunkowej przepisy nie przewidują limitowania godzin nadliczbowych. W praktyce oznacza to, że mogą one zostać zlecone w takiej ilości, jaka jest niezbędna dla usunięcia zagrożenia.

Warto pamiętać, że nie wszyscy pracownicy mogą pracować dłużej, niż wynika to z ich rozkładu czasu pracy. Zakaz zlecania nadgodzin dotyczy:

• pracownic w ciąży,
• młodocianych – czyli pracowników, którzy nie ukończyli 18. roku życia,
• pracowników, których stanowiska pracy naruszają najwyższe dopuszczalne stężenia lub natężenia czynników szkodliwych dla zdrowia.

Jak rozliczać nadgodziny?

Rekompensatą za pracę nadliczbową może być dodatek do wynagrodzenia lub czas wolny.

W przypadku rekompensaty pieniężnej, pracownikowi przysługuje:

- 100% wynagrodzenia dla nadgodzin w godzinach nocnych, niedziele i święta, jeśli nie przypadają na nie planowane godziny pracy pracownika, oraz w dniu wolnym pracownika, jaki wynika z jego rozkładu czasu pracy (np. grafiku),

- 50% wynagrodzenia dla nadgodzin w pozostałych przypadkach (np. wykonywanych bezpośrednio po planowym zakończeniu pracy).

Wynagrodzenie z dodatkiem może być też wypłacane ryczałtowo pracownikowi, który regularnie pracuje w godzinach nadliczbowych. Wysokość ryczałtu powinien odpowiadać przewidywanej liczbie nadgodzin.

Z kolei, w przypadku „oddania” czasu wolnego za nadgodziny, na wniosek pracownika pracodawca może udzielić tyle wolnych godzin, ile pracownik przepracował nadliczbowo. Jeśli pracownik takiego wniosku nie złoży, czas wolny powinien być udzielony w wymiarze wyższym o 50%. W obu przypadkach udzielenie czasu wolnego musi nastąpić do końca okresu rozliczeniowego, zatem najczęściej do końca miesiąca, w którym nadgodziny były wykonywane.

Ważne jest, że udzielając czasu wolnego za godziny nadliczbowe pracodawca nie może obniżyć pracownikowi wynagrodzenia.

Warto też wiedzieć, że dodatek za pracę w nadgodzinach zasadniczo nie przysługuje pracownikom, którzy zarządzają zakładem pracy w imieniu pracodawcy, a także kierownikom wyodrębnionych komórek organizacyjnych. Zgodnie z orzecznictwem, wyjątkiem od tej reguły jest sytuacja, gdy potrzeba pracy ponad normę wynika z wadliwej organizacji pracy. Wówczas wynagrodzenie za nadgodziny powinno być wypłacone również kadrze kierowniczej¹.

Podsumowanie

Praca w godzinach nadliczbowych powinna być wykonywana wyłącznie przy wyraźnym jej zleceniu lub akceptacji przez pracodawcę. Warto dbać o to, by była ona wyjątkiem w naszej codzienności. Jeśli już jednak wystąpi konieczność pracy w nadgodzinach, warto znać swoje prawa i wybrać taki sposób rekompensaty, jaki jest dla nas w danym momencie najkorzystniejszy. Pracowniku, pamiętaj – jeśli Ty nie podejmiesz decyzji, to taka decyzja może zostać podjęta za Ciebie!

Najczęściej zadawane pytania

Czym są godziny nadliczbowe?

Nadgodziny to praca wykonywana na zlecenie pracodawcy ponad obowiązujące normy czasu pracy, czyli zazwyczaj ponad 8 godzin na dobę i 40 godzin w przeciętnym pięciodniowym tygodniu pracy.

Ile maksymalnie nadgodzin może zlecić pracodawca w roku?

Limit godzin nadliczbowych, jakie pracodawca może zlecić jednemu pracownikowi wynosi 150 godzin rocznie. Układ zbiorowy, regulamin lub umowa mogą przewidywać niższe limity. Limit nie obowiązuje w razie akcji ratunkowej.

Kto nie może pracować w godzinach nadliczbowych?

Zakaz zlecania nadgodzin dotyczy pracownic w ciąży, osób młodocianych (poniżej 18 lat) oraz pracowników na stanowiskach narażonych na przekroczenie dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia.

Jak pracodawca powinien rozliczyć nadgodziny?

Pracodawca może wypłacić dodatek do wynagrodzenia albo udzielić czasu wolnego.

Czy kadra kierownicza ma prawo do dodatku za nadgodziny?

Zasadniczo nie. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy potrzeba pracy ponad normę wynika z wadliwej organizacji pracy – wówczas dodatek przysługuje również osobom na stanowiskach kierowniczych.